top of page

Türkiye Ekosistemi: Volatiliteyi Evcilleştirmek Yerine Sörf Yapmak

Yazarın fotoğrafı: Gokhan Avci
Gokhan Avci
5 gün önce
3 dakikada okunur

Türkiye, sosyolojik, jeopolitik ve ekonomik yapısıyla doğuştan "Extremistan" (Aşırılıklar Diyarı) vatandaşıdır. Ancak yüzyılı aşkın süredir devlet aklı, bu kaotik coğrafyayı bir "Vasatistan" (İstikrar ve Öngörülebilirlik Diyarı) ülkesiymiş gibi yönetmeye, denetlemeye ve standartlaştırmaya çalışmaktadır. Talebiyen perspektiften bakıldığında Türkiye'nin yaşadığı kronik krizlerin asıl sebebi coğrafyasının zorluğu değil; devletin ve kurumların bu yüksek volatiliteyi (dalgalanmayı) kabul edip ondan beslenmek (Antikırılganlık) yerine, onu yapay yollarla bastırmaya çalışarak devasa sistemik kırılganlıklar biriktirmesidir.



Suni İstikrarın Yarattığı "İyatrojenik" Yıkım

Tıp dilinde İyatrojenik (hekim kaynaklı) hasar, hastayı iyileştirmeye çalışan doktorun tedavisinin, hastalığın kendisinden daha fazla zarar vermesi durumudur. Türkiye ekonomisi ve bürokrasisi devasa bir iyatrojenik vaka örneğidir.

Krizler doğal birer "orman yangınıdır"; ormandaki kuru dalları (verimsiz şirketleri, çürük kredileri, liyakatsiz bürokratları) temizler. Ancak Ankara'daki merkezi akıl, hiçbir krizin yaşanmaması, hiçbir "önemli" şirketin batmaması ve siyasi istikrarın zedelenmemesi için sürekli piyasaya müdahale eder. Zombi şirketler kurtarılır, kurlar arka kapıdan satılan rezervlerle sabit tutulmaya çalışılır, enflasyon kanunlarla veya fiyat denetimleriyle baskılanır. Bu müdahaleler kısa vadeli bir "şükran günü hindisi" illüzyonu yaratır. Oysa bastırılan her küçük yangın, sistemin içinde devasa miktarda patlayıcı gaz biriktirir. Doğal olan küçük dalgalanmalara izin verilmeyen Türkiye ekosisteminde, periyodik olarak her 10-15 yılda bir tüm sistemi harabeye çeviren bir "Siyah Kuğu" patlaması (1994, 2001, 2021 kur şokları) kaçınılmaz hale gelir.


Via Negativa: Devleti Çıkararak Büyütmek

Geleceğin Türkiye'sini inşa edecek strateji, "neler eklemeliyiz?" sorusuyla değil, "neleri eksiltmeliyiz?" (Via Negativa) prensibiyle yazılacaktır. Bürokratik mekanizma, her sorunu yeni bir komisyon, yeni bir bakanlık, yeni bir torba yasa veya yeni bir teşvik paketi ile çözmeye çalışır. Oysa kompleks sistemlerde karmaşıklığı artırmak çöküşü hızlandırır.

Gelecek projeksiyonunda Türkiye'nin kurtuluşu; devletin ekonomiden, piyasadan ve yerel yönetimlerin karar alma süreçlerinden "çıkarılmasından" geçer. Verimsiz teşvik sistemlerinin çöpe atıldığı, Ankara'nın sadece stratejik güvenlik ve ana altyapı dışında hiçbir şeye karışmadığı, regülasyonların %80 oranında budandığı bir "negatif" reform, sisteme inanılmaz bir esneklik kazandıracaktır.


Beklenmeyen Gelecek Öngörüleri ve Siyah Kuğu Senaryoları

Bu perspektifle baktığımızda, Türkiye'nin geleceği bugün konuşulan anayasa tartışmalarından veya seçim ittifaklarından çok farklı şekillenecektir:


1. Mikro-Dayanıklılık Havzalarının (Otonom Bölgelerin) Doğuşu Bir Siyah Kuğu krizi (büyük bir deprem, küresel tedarik zinciri çöküşü veya enerji ambargosu) Ankara merkezli aşırı hantal yönetim modelini fiilen kilitleyecektir. Bu kilitlenme siyasilerin arzusuyla değil, fiziksel bir mecburiyet olarak "Ademi-Merkeziyetçi" (Decentralized) bir devrimi tetikleyecektir. Belediyeler, yerel ticaret odaları ve bölgesel aktörler kendi başlarının çaresine bakmak zorunda kalacaktır. Ege, Marmara, Çukurova gibi havzalar kendi enerjilerini üreten, kendi yerel tarım ağlarını kuran ve merkezden bağımsız finansman (belki yerel blokzincir tabanlı değer takas sistemleri) yaratan "Antikırılgan kantonlar" haline gelecektir. Türkiye bölünmeden, parçalar halinde kendi kendini yöneten bir organizmaya dönüşecektir.


2. "Skin in the Game" (Derisi Oyunda) Bürokrasisine Zorunlu Geçiş Mevcut sistemde Ankara'daki bir bürokrat veya atanmış bir yetkili, aldığı yanlış bir kararın bedelini şahsen ödemez (derisi oyunda değildir). Vergi mükellefleri bu bedeli enflasyon veya işsizlik olarak öder. Ancak yaşanacak büyük bir ekonomik Siyah Kuğu sonrasında, halkın tahammül sınırı sıfırlanacaktır. Bu durum, Türkiye'de "sorumluluk sigortası" veya "şahsi haciz" benzeri yepyeni bir kamu yönetimi modelini doğuracaktır. Gelecekte bir mega-projeye imza atan, bir regülasyon çıkaran kamu görevlisi veya siyasetçi, projenin batması halinde kendi şahsi mal varlığıyla ve hukuki hürriyetiyle doğrudan bedel ödeyeceği (Antik Yunan'daki kamu görevi modelleri gibi) bir sisteme geçiş yapılacaktır. Aksi takdirde sistemin yeniden kurulması için gerekli güven tahsis edilemeyecektir.


3. Kayıt Dışı Ekonominin "Karanlık" Kurtarıcılığı Türkiye'nin en çok eleştirilen yanlarından biri devasa "kayıt dışı" ekonomisidir. Ancak Talebiyen açıdan kayıt dışı ekonomi, kriz anlarında sistemin en büyük amartisörüdür. Avrupa ülkeleri tamamen formal, vergilendirilmiş ve dijitalleşmiş oldukları için sistemik bir şokta donup kalırken; Türkiye'de devlet aygıtı iflas etse bile, kayıt dışı esnaf ağları, akraba dayanışması, nakit/altın bazlı elden ticaret ve gayri-resmi kredilendirme sayesinde halk hayatta kalır. Gelecekte, küresel finansal sistemin dijital bir çöküş yaşadığı bir Siyah Kuğu anında, Türkiye'nin bu "ilkel ama dayanıklı" kayıt dışı ağları ülkeyi ayakta tutan yegane güç olacak ve dünyaya örnek bir "hayatta kalma mekanizması" olarak incelenecektir.


Türkiye'nin genetik kodlarındaki bu kaotik enerji, onu ehlileştirmeye çalışan her katı merkezi otoriteyi eninde sonunda yıpratacaktır. Devleti küçültüp (Via Negativa), yerel dayanıklılık havzalarını ve doğrudan bedel ödemeyi (Skin in the Game) merkeze alan bu zorunlu dönüşüm; krizleri birer felaket olmaktan çıkarıp, ülkenin evrimsel sıçrama tahtalarına dönüştürecektir. Makro ekosistemdeki bu acımasız ama bir o kadar da öğretici "Extremistan" gerçeklikleri, devleti küçültürken sahnede kalan yegane hayatta kalma savaşçılarına, yani şirketlere devasa bir yük bindirecektir. Zira devletin bu fırtınalı denizde sörf yapmayı öğrenmesi yetmez; o dalgaların üzerinde yol alan mikro aktörlerin de sahte "verimlilik" illüzyonlarından uyanması şarttır. Bu da bizi, kurumsal ezberlerin tamamen çöktüğü o acımasız ikinci evrene, iş dünyasının "Şişman Kuyruklar" ile imtihanına götürüyor.

Yorumlar


bottom of page